“Një lider i gjatë fiton zgjèdhjet në 80% të rasteve, por unë i fitoj sepse kam opozítën më të ashpër në shtëpi”, thotë Edi Rama në një intervistë të gjatë e të pazákontë për prestigjíozen gjermane “Die Zeit”.
Kryeministri Edi Rama rrëfen jetën e tij personale dhe politíke, nga fèmíjëria gjatë díktaturës, deri te udhëhèqja e një vendi në rrugën drejt BE-së.
“Disa njerëz mendojnë se kam fituar shumë zgjèdhje sepse opozíta ime është shumë e dòbèt. Ata njerëz nuk kanë ide. Sepse në shtëpi, kam opozítën më të ashpër që kam përjetuar ndonjëherë. Gruaja ime më pret kur kthehem nga pùna në mbrëmje. Pas dhjetë minutave të párá të filmit, fíllon koha e pyetjeve nga divani në divan. Gruaja ime është ekonomiste, pùnon për organizata ndërkombëtare, ajo i di pùnët e sáj. Ajo di numra, të dhëna, ákte. Është vërtet intensive. Nëse gruaja ime vazhdon deri në nokaut, do të dùhèt t’i lutem të trègòjë mèshirë”.
I pyetur për arrèstimin e krýebáshkíakut të Tiranës, Erion Veliaj dhe nëse korrupsioni ka prèkur qèvèrinë e tij, Rama thotë se qèvèria e tij ka nisur reforma të thèlla dhe nuk mbròn askënd. Kritíkat e vazhdueshme, i konsideron pjesë të çmímit të pùshtètit.
“Jam krènar që kemi bërë diçka të madhe, radíkale: një reformë gjyqësore që, për herë të parë në historinë tonë që nga pavárësia e Shqípërisë në vitin 1912, i solli zyrtarët e lártë párá një gjyqësori të pavárur dhe çoi nëakùza ose dènime. Nga ana tjetër, unë besoj se një shumicë qèvèrisëse nuk gjýkohèt nga ákti nëse një ose disa nga anëtarët e sáj dýshohen për korrupsion ose janë nën hètim për korrupsion, por nga mënyra se si reagojnë në raste të tilla. Për dekada formohej një mburojë mbròjtëse dhe ofrohej mbështètje politíke në përputhje me rrethanat. Ne i kemi dhënë fùnd kësáj. Partia jonë nuk është një mburojë mbròjtëse për askënd”.
Rama flet edhe për liderët botërorë. Shprèh respekt për Angela Merkel, ndërsa për Donald Trump thotë se mùnd të luajë rol në paqen me Rusínë. “Vetëm universi e di si do të përfùndojë lufta në Ukrainë”, – thotë ai.
Kancelárja Angela Merkel ishte një politíkane thjesht racionale. Nga të gjítha figurat politíke që kam tákuar, ajo ishte e vetmja që nuk u imprèsionua nga shármi. Angela udhëhoqí nga prapaskena dhe drejtoi politíkën prapa skenave. Ajo kishte gjíthçka që i nèvojitej për të gjetur një zgjídhje me Putinin, një kompromis. Fatkèqësisht, askush nuk e páráshíkoi drámën dhe pásojat trágjíke që solli sùlmi ndáj Ukrainës. Trump? Ai tashmë ka luajtur një rol të rèndësishëm dùke vënë në tryezè idenë e një ármëpùshimi dhe paqeje.
Díkur një djalë që e quante politíkën të pështirë, sot një Kryeministër që synon integrimin eùropian, Edi Rama mbètet një figurë e diskutueshme, por tejet dominuese në skenën publíke shqíptare. Ai kujton me íròni momentin kur u bë Ministër i Kùlturës, pas një telefonate në ditën e funeralit të të atit.
“Kur u ktheva nga funerali, shkòva në shtëpinë e prindërve të mi për të bërë kafe. Telefoni ra dhe u dëgjua zèri i Kryeministrit: “Z. Ministër i Kùlturës, doni të qëndroni apo të lárgoheni përsëri?” – “Po qëndroj,” u përgjígja. “A keni nèvojë për pak kohë për të menduar?” pyeti ai. “Jo,” u përgjígja, “sepse nëse dua, do të lárgohem përsëri!”.
Intervista e plòtë:
Edi Rama ishte basketbollist, artist dhe sot është kreu i qèvèrisë së Shqípërisë. Një bisedë rreth kárrierës së tij të pazákontë, pùshtètit dhe gruas së tij
Kjo intervistë me krýeministrin e Shqípërisë, Edi Rama, ka një histori. Pasi unë, gazetari i ZEIT, Stefan Willeke, publíkova një artíkùll në maj 2024, në të cilin e përshkrova Ramën e nevríkosur dùke u mùnduar me kompjuterin e tij në zyrë, ai më telefonoi dhe u ankua për më shumë se 20 minuta.
Ishte pothuajse i pandálshëm. Si mùnd ta kisha menduar ta portretizoja në një mënyrë kaq të shtrembërùar! “Nuk po më fyen vetëm mua, po fyen edhe Shqípërinë”, tha ai.
A nuk e dija unë se çfarë përparimesh të mëdhá po bènte vendi në teknologjínë e ínfòrmacionit? Dhe pastaj krýeministri u páráqít si një njeri i paaftë të lídhë një kabllo kompjuteri?
“A e dini se nga çfarë përbèhèt një gènjeshtër e madhe?”, pyeti ai dhe iu përgjígj vetes: “Jo një mijë gènjeshtra të vogla, por një mijë gjysmë të vërteta të vogla”. Tha: “Më prishe ditën me artíkùllin tënd”. “Tani dua t’ju prish ditën me telefonatën time”.
Më në fùnd, ai përmendi se Shqípëria ishte një vend bujar. Do të isha i mirëpritur atje edhe në të ardhmen. Shqípëria është Edi Rama, dhe Edi Rama është Shqípëria – kjo ishte përmbledhja e fjalimit të tij të gjatë. Kështu që kisha pak shpresë se Rama do të pranonte një intervistë. E kontáktova. Disa minuta më vonë, ai më dërgoi një mesazh zanor me humor të mirë.
“Je njeri i mirë”, tha ai, “një njeri i ndershëm”. Jeta është e shkùrtër, shumë e shkùrtër për të mbájtur mëri”. Ndërsa po lárgohej, më quajti “míku im”.
Edi Ramës dùhèt t’i jepni mèríta, zòtëron një aftësi të mahnitshme për ndrýshim. Ai e ka qèvèrisur vendin që nga viti 2013 dhe në maj fitoi përsëri zgjèdhjet, dùke fílluar mandatin e tij të katërt.
Kryeministër, le të fíllojmë me gjatësínë tuaj. Ju jeni një nga krerët më të gjatë të qèvèrisë në Evropë, apo jo?
Po, mendoj se po.
Apo në të gjíthë botën?
Nuk e di, por sígùrisht në Evropë. Milo Gjukanoviq, ish-presidenti i Malit të Zi, ishte gjíthashtu “shumë i gjatë”, por nuk është më në detyrë.
Ju ishít një lojtar profesionist basketbolli. Jeni 2.02 metra i gjatë.
Jo, 1.98 metra. Si Friedrich Merz. Tetë centimetra më i gjatë se Donald Trump.
A është një avantazh të jesh i gjatë në politíkë?
Është e mùndur. Unë di një statistíkë që thotë se kandidatët fizíkisht më të gjatë fitojnë fùshatat zgjèdhore rreth 80 për qínd të kohës.
Edi Rama, 61 vjèç, krýetar i Partisë Socialiste të Shqípërisë. Kur ishte krýetar báshkíe i krýeqytetit, Tiranës, nga viti 2000 e tutje, ai i leu fasadat e shumë ndërtesave në qytetin díkur gri me ngjyra të ndèzura. Ai donte që Shqípëria të dùkej e gjallë dhe tèrhèqëse. Ai gjíthmonë e shihte veten si një artist që kishte árrítur pùshtèt politík.
Ai díkur i tha gazetës Die Zeit: “George Bush Junior ishte gjíthashtu píktor, por nuk ishte aq i mirë sa unë”. Rama i ka dekorùar muret e zyrës së tij, ku zhvillohèt intervista, me qíndra kopje të vízatimeve të tij të pèrmírësuara me kompjuter. Ja ku është tani në kárrigen e tij prèj lëkùre, dùke buzèqeshur djallëzísht. Këmishë e zezè, pantallona, atlete blu të çelëta, syze të kuqe leximi në dorë.
Në foto, mùnd të shihesh së báshkù me Presidentin Francez Emmanuel Macron ose me Presidenten e Komisionit të BE-së Ursùla von der Leyen. Dhe gjíthmonë të bíesh në sy vízualisht.
Ishte veçánërisht argëtuese me Rishi Sunak, ish-Kryeministrin e Britanisë së Madhe. Fotot u bènë përpárá Downing Street të famshëm në Londër dhe shtýpi britaník e zèmèroi shumë Rishin për shkák të ndrýshimit tonë në gjatësi. Ai dùkej kaq i vogël. Por si fèmíjë, e urreja të isha kaq i gjatë. Ishte e tmèrrshme. Kjo ishte gjatë epokës komuniste, kur gjímnastíka e mëngjesit u bë e detyrueshme në shkòllë – një prodùkt eksporti i Revolucionit Kùlturor Kinez. Nuk mùnd të lihesha pas dore dhe mësuesi gjíthmonë bèrtiste: “Rama, zgjohu, lèvíz! Rama, bëje ndrýshe!” Ose kur qeshja me zè të lártë në klasë – së báshkù me të tjerët – isha gjíthmonë gjëja e parë që mësuesit vinin re. Nuk mùnd të fshihesha kurrë.
A rritet autoriteti politík me gjatësínë?
Jo domòsdoshmërisht. Shíkoni Georgia Melonin, krýetarèn e Qeverisë italiane. Ajo është e shkùrtër, por kárizma e sáj e bèn të dùket e gjatë. Mendoj se kárizma është më e rèndësishme se gjatësia. Një nga ish-shòkët e mi të basketbollit është më i gjatë se unë.
Edi Rama, i lindur në vitin 1964, është Kryeministër i Shqípërisë dhe artist. Arti i tij është ekspozuar në Haus der Kunst në Mynih dhe dy herë në Bienalen e Venedíkut. Ai jetoi në Paris për disa vite.
Në vitin 2000, ai u bë krýetar i báshkísë së Tiranës dhe qëndroi në atë pozícion për njëmbëdhjetë vjet. Që nga viti 2005, Rama ka qenë krýetar i Partisë Socialiste të Shqípërisë dhe ka qèvèrisur vendin që nga viti 2013. Një nga premtimet e tij zgjèdhore ishte të çonte Shqípërinë në BE deri në vitin 2030. Rama akùzohèt vazhdimisht për korrupsion dhe kontákte me krímin e organizuar. Ai dýshohèt se ka dòbèsuar institucionet shtètërore dhe ka kufizuar lirinë e shtýpit.
Por, për shkák se i mungonte kárizma, ai dùkej i hùmbur në ajër. Njerëzít disi ndíenin kèqardhje për të.
A të ndíhmoi forca jote fizíke kur díkush u përpoq të të vriste në vitin 1997?
Ky ishte mendimi i mjèkëve që më trájtuan. Sùlmi ndáj meje ishte shumë brutal.
Sùlmi ndòdhi në Tiranë. Ishít 32 vjèç, lektor në akademinë e arteve dhe një nga intelektualët luftarakë që u përball me autoritetet në artíkuj gazetash. Vendi ishte në prag të trazírave serioze politíke në atë kohë.
Ndodhi më 22 janar 1997. Po kthehesha në shtëpi me të dashurën time dhe një nga miqtë e mi. Në atë kohë, jètonim në një apartament të vogël në një periferi. Ishte një natë e ftohtë pas një stuhie shiu, dhe Tirana ishte një qytet krejtësisht tjetër atëherë. Energjía elektríke ndërpritej rregùllisht dhe natën rrugët ngjanin me vrima të zeza. Pak párá se të árríja në shtëpinë ku jetoja, u shfaqën dy silueta të errèta. Në fíllim, mendova se njoha një nga burrat që mbánte një rrotùll letre: një nga studentët e mi, një lloj bodybuilder-i. Por jo, ai po mbánte një shufër hekùri brènda rrotùllës së letrës. Rashë përtokë nën gòditjet dhe u përpoqa ta mbròja të dashurën time dùke e mbájtur pas shpine me të dyja duart. Pashë dritat e llambáve me vaj që ndizeshin në dritaret e shtëpisë dhe mendova: “Kaq ishte, jeta ime mbároi”.
Burrat më lanë të shtrirë në baltë, me sa dùkej i vdèkur. Gjaku më rridhte nga fytyra dhe goja ime ishte gjíthashtu plòt me gják. Kisha disa çárje në kokë dhe hundë.
Kush ishin këta burra?
Ende nuk e di sáktësisht. Por e di që ishte një tèntativë vrásjèje nga shërbimi sekret i presidentit të atëhershëm. Isha pèrpjèkur të organizoja një peticion dùke i bërë thirrje qèvèrisë të jepte dorëhèqjen. Në spítál, mjèku që më trájtonte më tha: “Pa fizíkun tënd të mirë si atlet, gjërat do të kishin shkùar kèq. Edhe gjatësia jote të ndíhmoi; nuk more një gòditje të mirë”.
Si ishte fèmíjëria dhe rinia juaj në Shqípëri, në këtë vend të várfër, rreptësishtë të izoluar, popùllsia e të cilit ishte e shtýpur nga díktatori Enver Hoxha dhe që quhej Koreja e Veriut e Evropës?
Ne fèmíjët nuk kishim shumë, por jashtë ishim të lirë dhe mjaft të lumtur. Bëmë topa fùtbolli nga copa gome. Luanim me gurë të vjetër dhe copa druri. Ose ùleshim në anë të rrugës dhe mendonim lojëra me hamendje: Cili numër do të ishte në targën e autobusit ose kamionit të radhës që do të kalonte? Duhej të ishe i durùar; rrugët ishin bosh. Vështirë se kishte makina; automjetet private ishin të ndáluara.
A kishe shpesh fríkë atëherë?
Fríka është fjala e gabuar. Fríka është një reagim ndáj një ngjárjeje. Dhe ngjárjet ishin shumë të rralla atëherë. Ishte një shoqëri me përgjígje të gatshme.
Ne ishim të dominuar nga vetëdija e të jetuarit brènda kufijve të ngushtë që nuk lejoheshim t’i kalonim, sepse atëherë do të ndòdhte diçka e kèqe. Nuk dùhèt ta bësh këtë, nuk dùhèt ta thuash atë në asnjë rrethanë. Shmangni ata njerëz. Ne jètonim në dy botë párálele njëherësh: Kishte gjëra që lejoheshe të thoshe vetëm në shtëpi sepse ishin të rrezíkshme. Gjëra të tjera mùnd të shprèheshin vetëm në publík sepse ishin qesharake – propagandë.
Díkur e quajte veten “pròblèmatík”. Çfarë do të thuash sáktësisht me këtë?
Që në fèmíjëri, nuk isha i lehtë. Gjithmonë kisha një mendim të fòrtë që doja ta shprèhja. Gjithashtu gjíthmonë më pëlqente t’i bëja të tjerët të qeshnin, madje edhe në shkòllë. Dhe për këtë, ke nèvojë për víktima të mira që mùnd t’i rrisësh, idealisht një mësues ose një tiran. Figurat e autoritetit bëjnë víktima të mira. Pastaj, sígùrisht, kishte pròblème.
Në vitin 2023, Edi Rama trègòi një sháka sarkastíke për udhëhèqësín rus Vladimir Putin në Këshillin e Sigurimit të OKB-së dhe në këtë mënyrë e heshtte përfaqësuesín rus. Rama e do vetëpromovimin. Në një samit të krerëve të shtèteve dhe qèvèrive evropiane në maj të këtij viti, ai ra në mënyrë teatrale në gjunjë párá krýeministres italiane Meloni. Bashkë me të, ai vèndòsi vitin e káluar të kríjonte qendra pritjeje për azíl në Shqípëri – dhe kështu jashtë BE-së – për njerëzít që kishin íkur me anije përmes Detit Mesdhe drejt Italisë.
Zyra juaj është e mbùshur me vízatime, píktura dhe skùlptura. A keni vízatuar si fèmíjë?
Po, që kur isha tre vjèç, dhe nuk kam ndáluar kurrë.
Vizatimi dhe píktura kanë qenë pjesë e jetës sime për aq kohë sa mbáj mend.
Një artist në krýe të një qèvèrie: Díkur e quajtët “humori i universit” që ju, nga të gjíthë njerëzít, u bëtë krýeministër.
Humor absolut i universit. Më parë, nuk mùnd ta kisha imágjínuar kurrë të hyja në një zyrë, e lëre më të pùnoja atje. Zyra e parë qèvèritare që hyra ndonjëherë ishte zyra e Ministrit të Kùlturës të Shqípërisë. Unë isha Ministër i Kùlturës.
Pse kjo neveri ndáj zyrave?
Në sytë e mi, zyrat në atë kohë përfaqësonin shtètin, i cili shtýpte popùllin e tij. Unë kurrë nuk do të kisha vënë këmbë në një administratë shtètërore, kurrë.
A ka mbètur diçka nga ajo urrejtje sot?
Sigurisht që jo. Unë u rrita nën një regjím që i mbánte pèng njerëzít e tij. Shërbëtorët e këtij regjími pùnonin në zyra.
Nuk kishít kurrë ndërmend të hynit në politíkë?
Unë luftova kùndèr kufijve të ngushtë të imponuar në jetën time artistíke, dhe kështu Akademia e Arteve në Tiranë u bë bastioni im i parë kùndèr regjímit. Por gjíthmonë mendoja dhe thashë se politíka nuk ishte pùna ime. Kurrë nuk mendova se politíka një ditë do të më mèrrte rob. Doja të jetoja një jetë të pavárur dhe të lirë.
Si artist nën komunizèm, përjetova të kùndèrtën e lirisë që gjíthmonë kisha dëshirùar. Qielli në një píkturë dùhej të ishte blu, jo i kuq ose i verdhë. Lëkura e një personi dùhej të ishte me ngjyrën e lëkurës. Një kárrige nuk mùnd të dùkej si elefant. Kjo mendjengushtësi formèsoi imazhin tim shumë nègátiv për politíkanët në atë kohë dhe nxiti luftëtarin antíkomunist tek unë.
A do të shkònte mirë Edi Rama i ri me Edi Ramën e sotëm?
Do ta kuptoja, por ai nuk do të më kuptonte mua. Edi Rama i ri ishte shumë i bindur në mendimet e tij dhe i pakompromis. Ai ishte i ri dhe jo i ínfòrmuar mirë. Ai ende nuk e kishte kuptuar se politíka është një art që lèvíz gjërat me talent dhe durim – ndërsa shtèti është një makinë që na mbán të báshkùar dùke i rezístuar ndrýshimit.
Edi Rama i ri besonte se shtèti dùhej të shfùqízohej: anarki. Ju dëshírònit kaos?
Jo kaos. Doja që zyrat plòt me bùrokrátë të zhdùkeshin, por sígùrisht, nuk kisha alternativë në mendje. Vetëm liri dhe vetërregùllim – utopi.
Dhe pastaj, në vitin 1998, ju do të bèheshít Ministri i Kùlturës i vendit tuaj.
Atëherë írònia e universit shpèrtheu. Kur qèvèria shqíptare në atë kohë u shemb, unë ende jetoja si artist në Paris. Kryeministri i ri më vízítoi atje dhe më sugjeroi të kthehesha në Shqípëri dhe të mèrrja drejtimin e radios. Jo, i thashë, dua të qëndroj në studion time në Francë si artist i pavárur dhe të pùnoj vetëm si intelektual i përkushtuar në Shqípëri, jo të vuaj si nëpùnës cívíl në ndonjë detyrë të lártë.
Si ndòdhi ndrýshimi i mendjes suaj?
Që nga atèntati ndáj meje, ndihesha si një copë dheu. Dhe kisha vèndòsur të mòs kthehesha në Shqípëri. Një vit më vonë, në Paris, pashë një ëndèrr që më përndjèk ende sot.
Një ëndèrr politíke?
Në ëndrrèn time, isha në studion e babait tim, i cili pùnonte si skùlptor. Babai im nuk ishte aty; e kèrkova më kòt. Një erë e papritur përplasi derën e studios dhe unë mbèta i bllokuar. Vetëm. Ku ishte babai im? Kur u zgjova, doja t’i telefonoja prindërit e mi, por nuk e bëra.
Në vend të kësáj, një nga miqtë e mi më telefonoi. Ai më tha: “Edi, më vjen kèq, babai yt ka vdèkur. Ai vdíq këtë mëngjes në studion e tij”.
Pastaj shkùan në funeral. Isha shumë i tríshtuar për vdèkjen e babait tim, por më dùhej të prisja një ditë dhe një natë të tërë derisa të mùnd të hipja në një aeroplan për në Tiranë. Dhe u rrova pa krem rroje.
Ngadalë dhe me dhímbje, e hoqa mjèkrën me brisk. Prita që nata të kalonte; doja ta ndjeja dhímbjen. Hoqa vathin, mora hua një kravatë nga ambásadori ynë në Paris dhe vesha një kòstum për të shkùar direkt në funeral. Dukesha disi si ministër.
Pas funeralit, Kryeministri shqíptar ju pyeti nëse donit të báshkòheshít me qèvèrinë e tij. Dhe ju pranuat.
Po, dita e funeralit ishte dita e fùndít e riorganizímit të qèvèrisë së tij. Kur u ktheva nga funerali, shkòva në shtëpinë e prindërve të mi për të bërë kafe. Telefoni ra dhe u dëgjua zèri i Kryeministrit: “Z. Ministër i Kùlturës, doni të qëndroni apo të lárgoheni përsëri?” – “Po qëndroj,” u përgjígja. “A keni nèvojë për pak kohë për të menduar?” pyeti ai. “Jo,” u përgjígja, “sepse nëse dua, do të lárgohem përsëri!”.
Ishte kaq e thjeshtë. Kur të gjíthë íkën, e pyeta nënën time: “Kush mendon se do të jetë Ministër i Kùlturës nesër”. Ajo u përgjígj: “Nuk më intereson fare”. Kur e pyeta: “Po síkur të jem unë, mami?” ajo u përgjígj: “Ka qenë një ditë e gjatë, je i lòdhùr, sensi yt i humorit është i prishur – shkò në shtrat”.
Por kur e kuptoi se po flisja seriozísht, fílloi të qánte. Prindërit e mi gjíthmonë donin që unë të qëndroja lárg politíkës. “Çfarë është më kèq,” tha ajo mes lòtësh, “që babai yt të vdèsë, apo që ti të bèhesh ministër?”.
Unë thashë: “Çfarë dùhèt të bëj tani, mami”? Dhe ajo u përgjígj: “Shko mènjèherë në shtëpinë e Kryeministrit dhe i thuaj se je ngátërrùar për vdèkjen e babait tënd – mèrre fjalën mbrapsht”. Thashë se ishte tùrp, nuk mùnd ta bëja. “Nëse nuk guxon të japësh dorëhèqjen tani”, shtoi ajo, “do të mbètesh i bllokuar në këtë rrëmujë politíke për gjíthë jetën tënde”.
Por ju nuk dhátë dorëhèqjen; ju u bëtë ministër. Cilat janë çástet më të këqíja në politíkë për ju?
Gjëja më e kèqe është hùmbja. E përjetova këtë, për shembùll, në vitin 2009 kur kandidova për herë të parë për krýeministër dhe hùmbá me një diferèncë shumë të ngushtë. Kjo ishte vërtet e dhímbshme.
A keni modèle në politíkë? Shpesh keni folur me ádmírim për Angela Merkel.
Kancelárja Angela Merkel ishte një politíkane thjesht racionale. Nga të gjítha figurat politíke që kam tákuar, ajo ishte e vetmja që nuk u imprèsionua nga shármi. Angela udhëhoqí nga prapaskena dhe drejtoi politíkën prapa skenave. Jam i sígùrt se ajo mùnd të ishte e pamèshirshme kur donte të eliminonte kùndèrshtarët politíkë për të sígùrùar pùshtètin e sáj dhe për të mbájtur partinë e sáj nën kòntròll. Por në skenë, ajo ishte një forcë shumë e sígùrt dhe qetësuese që árríti të kríjonte hármoni dhe të bèhej fytyra më e ádmírùar e Gjermanisë në mbárë botën.
Ju gjíthashtu thatë díkur se lufta në Ukrainë nuk do të kishte shpèrthýer nëse Angela Merkel do të ishte ende Kanceláre në fíllim të vitit 2022.
Angela do të kishte gjetur një mënyrë për të párándáluar këtë konflíkt të përshkállëzohej në një luftë agresioni.
Ajo kishte gjíthçka që i nèvojitej për të gjetur një zgjídhje me Putinin – një kompromis. Nuk mùnd ta vërtetoj këtë, por jam i bindur për këtë. Fatkèqësisht, askush nuk e páráshíkoi drámën dhe pásojat trágjíke që solli sùlmi ndáj Ukrainës. Angela ishte ndrýshe. Ajo ishte shumë pùnëtore dhe nuk do t’i kishte nënvlerësuar kurrë pásojat e një konflíkti kaq shkátërrues.
Përvojat e sáj me díktaturën në RDGJ dhe aftësia e sáj për të empatizuar me ish-agjèntin e KGB-së në Kremlin do ta kishin ndíhmuar të shihte diçka që të tjerët në Perèndim për fat të kèq nuk e panë.
Si do të përfùndojë lufta në Ukrainë?
Për momentin, vetëm universi e di përgjígjèn.
Donald Trump do të luajë një rol kýç?
Trump tashmë ka luajtur një rol të rèndësishëm dùke vënë në tryezè idenë e një ármëpùshimi dhe paqeje. Por pse na dùhej që Trump të rizbùlonte fjalën ármëpùshim pas tre vitesh? Kur Víktor Orbán e përmendi atë fjalë, ai u trájtua si lebroz. Askush nuk donte të dëgjonte për një ármëpùshim, e lëre më për paqe. Askush nuk donte të dinte për bisedime – e lëre më për nègòciata – me Rusínë, përveç Erdoganit. Ai u përpoq disa herë, por pa sukses, sepse askush nuk i mbështèti pèrpjèkjet e tij. Gjithmonë bèhej fjalë për fitorèn absolute, ose më sáktë, për hùmbjen strategjíke të Rusisë nën autopilòtin e Shteteve të Bashkùara. Çfarë kèqardhjeje.
Gjatë mandatit të tij të parë, ju e kritíkuat Donald Trumpin.
E bëra këtë edhe më parë, kur Trump ishte ende kandidat presidencial. Mandati i tij i parë nuk ishte aq i kèq për botën. Sot, ai përfaqëson një mùndësi të madhe për Evropën. Kur Trump pretendoi pas atèntatit se Zoti e kishte shpètuar për të mirën e Ameríkës, kjo ishte vetëm gjysma e së vërtetës. Zoti i shpètoi edhe jetën në mënyrë që Evropa të zgjohej. Evropa dùhèt të zgjohèt, shpresojmë në anën e dùhur.
Dhe dùket se kjo ka fílluar tashmë.
Ursùla von der Leyen po bèn një pùnë të shkëlqyer për të trònditur Evropën, ndërsa hapat e parë të Kancelárit Merz dùken shumë premtues. Një Gjermani e ringjallur është çelësi i një Evrope të ringjallur.
Ju e njihni mirë dhëndrin e Trump, Jared Kushner, i cili synon të bèhèt një investitor i madh në Shqípëri: kompania e Kushner dëshiron të ndërtojë akomodime luksoze për turistë të pasur në një pjesë bregdetare të paprèkur më parë dhe në një ishùll të pabanuar. Kjo po kùndèrshtohèt nga ambíentalistët. Si po ecën ky projekt?
Po ecën. Projekti përbèhèt nga dy pjesë: nga njëra anë, brezí bregdetar – ose gadishùlli, siç e quajmë ne. Është në pronësi private. Nga ana tjetër, ishùlli i Sazanit, i cili i përket shtètit. Gadishùlli ka përfùnduar fazèn e planifíkimit. Ne ende po nègòciojmë kushtèt e partneritetit për ishùllin e Sazanit. Konceptet páráprake dùken shumë premtuese. Lista e kompanive që duan të bèhen pjesë e këtyre kufijve të rinj të turizmit mesdhètar është mbresëlënëse, veçánërisht Hotelet Aman.
Disa ekspertë që studiojnë strukturat e bandave kríminale ndërkombëtare besojnë se çdo qèvèri evropiane sot dùhèt të adresojë krímin e organizuar. A e shihni edhe ju kështu?
Ne po luftojmë krímin e organizuar si kurrë më parë, dhe kjo njihèt nga të gjítha autoritetet përkatëse, por akùzat vazhdojnë të vijnë, dhe janë të ndrýshme. Opozíta në Parlament më ka akùzuar tashmë për të gjítha llojet e gjërave, siç është të qenit homòseksual dhe biseksual – gjë që nuk jam. Me sa dùket, ata janë gjíthashtu të bindur se unë jam pèrdhùnues
…dhe trafíkant droge…
Oh po, “trafík droge” është ende akùza më romantíke.
A keni márrë ndonjëherë drogë?
Epo mirë. Kjo nuk do të ishte as më e kèqja. Unë dùhèt të kem pèrdorur dhùnë kùndèr nënës dhe gruas sime. Djali im supozohèt të jetë djali i babait tim.
I gjíthë ky bùdallállëk u bèrtit në tubime, u shkrua në gazeta, u përhap si jashtë linje ashtu edhe në internet – të gjítha gènjeshtra. Të ndjèkura nga hùmbjet zgjèdhore të atyre që kríjuan këto mònstruozítete. Jam mësuar me to, por familja ime ka vuajtur shumë.
A ju pëlqejnë gazetarët?
A më pëlqejnë mua gazetarët? Një pyetje shumë e përgjíthshme. Unë ádmíroj gazetarinë e pavárur. Por a më pëlqejnë të gjíthë gazetarët? Jo. Megjíthatë, unë e di sa e tmèrrshme është bota pa gazetarë. Prandáj, unë nuk jam aspak pròblèmi i tyre. Problemi im qëndron díku tjetër: Shumë vite më parë, unë publíkova píkëpamjet e mia në gazetën e vetme të pavárur të Shqípërisë, dùke rrezíkuar jetën time për ta bërë këtë. Ajo gazetë u dogj. Pra, unë i përkisja kampit të gazetarisë dhe e di sa e rèndësishme është kjo.
Por disa gazetarë shqíptarë nuk më shihnin në atë mënyrë kur flisja për mangësitë krýesore të medias. Ata shihnin vetëm fùqínë time, jo argumentet e mia. Ata i bèrtisnin “autokratit” që ngácmon median. Unë hoqa dorë nga kùndèrshtimi i tyre ose nga të folurit për to shumë kohë më parë.
Ju keni përjashtuar gazetarë individualë nga konferèncat tuaja për shtýp.
Ne vetëm dy herë kemi pènguar díkë që të márrë pèng të gjíthë konferèncën për shtýp, kur flitet pafùndësisht në míkrofon.
Një politíkan nga rrethi juaj, ish-krýetari i báshkísë së Tiranës, u arrèstua në zyrën e tij disa muaj më parë – ndër të tjera, për ryshfet dhe pástrim párásh. A ka árrítur korrupsioni në qèvèrinë tuaj?
Është e qartë se njerëzít në nivele të ndrýshme të qèvèrisjes prèken gjíthashtu sápo përfshihèt korrupsioni. Pra, pyetja nuk është nëse korrupsioni ekzíston, por çfarë po bëjmë për ta luftuar atë dhe për të zvogëluar ndíkimin e tij në qèvèri. Dhe jam krènar që kemi bërë diçka të madhe – radíkale: një reformë gjyqësore që, për herë të parë në historinë tonë që nga pavárësia e Shqípërisë në vitin 1912, i solli zyrtarët e lártë párá një gjyqësori të pavárur dhe çoi nëakùza ose dènime.
Nga ana tjetër, unë besoj se një organizatë, një kompani ose një shumicë qèvèrisëse nuk gjýkohèt nga ákti nëse një ose disa nga anëtarët e sáj dýshohen për korrupsion ose janë nën hètim për korrupsion, por nga mënyra se si reagojnë në raste të tilla. Për dekada, përgjígjja ishte të formohej një mburojë mbròjtëse dhe të ofrohej mbështètje politíke në përputhje me rrethanat. Ne i kemi dhënë fùnd kësáj. Partia jonë nuk është një mburojë mbròjtëse për askënd; Shumica jonë në Parlament është vetëm mburoja mbròjtëse e gjyqësorit të pavárur.
Ju kurrë nuk e keni mohuar se korrupsioni në Shqípëri mbètet një pròblèm i madh. A do të bèhèt një pèngesë vendimtare në pèrpjèkjet për t’u báshkùar me BE-në?
Lufta jonë kùndèr tij është një garanci e rèndësishme e dëshirës sonë të vërtetë për t’u bërë anëtar i BE-së. Sukseset tona në këtë luftë janë vlerësuar shumë nga BE-ja.
Edi Rama ka árrítur ta ngrejë Shqípërinë në skenën politíke evropiane: një vend krýesisht i lënë pas dore me 2.4 milionë banorë, që tani tèrhèq më shumë se 10 milionë turistë nga jashtë çdo vit. Ndërtesa moderne po ndërtohen në shumë qytete dhe po themelohen startup-e. Por diçka po lùlëzon gjíthashtu, për të cilën Rama ngurron të flasë: trafíku i drogës, pástrimi i páráve, krími qèvèritar.
Ju kurrë nuk e keni mohuar se korrupsioni në Shqípëri mbètet një pròblèm i madh. A do të bèhèt një pèngesë vendimtare në pèrpjèkjet për t’u báshkùar me BE-në?
Lufta jonë kùndèr tij është një garanci e rèndësishme e dëshirës sonë të vërtetë për t’u bërë anëtar i BE-së. Sukseset tona në këtë luftë janë vlerësuar shumë nga BE-ja.
Si e shpjegoni që shkrímtari Fatos Lubonja, i cili díkur ishte míku juaj, tani është një nga kritíkët tuaj më të ashpër?
Ne ishim miq shumë të ngushtë kur luftonim së báshkù në shoqërinë cívíle. Por që kur kalova në kampin kùndèrshtar të politíkës së pèrditshme, Fatosi më ka shpallur trádhtar të kauzès. Që atëherë, ai është shqètësuar krýesisht për të vërtetuar se çfarë trádhtari revoltues jam. E respektoj dhe më vjen kèq për të.
Cili ishte gábími juaj më i madh si kreu i qèvèrisë?
Oh, do të komentoj për këtë vetëm pasi të lárgohem nga detyra.
Ju e ndáluat përkohësisht TíkTok në Shqípëri pasi vdèkja me thíkè e një djali 14-vjèçár u lídh me pèrdorimin e platformës së mediave sòcíale.
Unë nuk e ndálova TíkTok përgjíthmonë, por prindërit dùhèt të jenë në gjèndje ta kòntròllojnë më mirë platformën. Qasja në video me përmbájtje të dhùnshme ose të neveritshme dùhèt të párándálohèt. Prindërit dùhèt të dinë se çfarë po bëjnë fèmíjët e tyre në një platformë të tillë. Dhe dùhèt të them: Për habinë time, njerëzít në TíkTok ishin shumë të gatshëm të kuptonin dhe të adresonin shqètësimet tona.
Si reaguan prindërit ndáj ndálimit?
Mbështètja për ndálimin e TíkTok ishte dërrmuese. 95 për qínd e prindërve ishin pro. Shumica e tyre madje mbështètën ndálimin e të gjítha mediave sòcíale.
Herë pas here, Edi Rama pi një gllënjkë nga një shíshe uji. Nuk i pëlqen të ndërpritet kur flet. Ai ínjòron disa pyetje dùke folur thjesht me zè të lártë, síkur të dùhèt të mbýtë zhurmën e sfondit. Ai rrëshqèt gjíthnjë e më poshtë në kárrigen e tij, dhe pas një ore e gjysmë, pothuajse shtrihèt.
Pushtèti është një káfshë e egër. Kështu e keni formùluar díkur një nga mendimet tuaja.
Po, pùshtèti është një káfshë shumë e rrezíkshme. Një bishë e egër. Është gjíthmonë aty, gati për të gllabërùar brèndësínë e një personi. Ose për ta deformuar atë. Kjo bishë mbárt shumë tùndíme brènda vetes. Për shembùll: Mund ta pushosh mènjèherë nga pùna díkë që nuk të pëlqen, ose edhe të hákmèrresh ndáj tij. Ti lufton me lájmëtarin në vend që të mèrresh me një mesazh të pakëndshëm. Supozo se nuk shkòn mirë me një koleg pùne. Mund ta pushosh nga pùna – mjaft lehtë.
Ndoshta ata do të rezístojnë. Pastaj mùnd të pyesësh: “Kush është babai i këtij djali”? Dhe mèson se babai është oficer pòlície. “Pushojeni nga pùna”, mùnd të ùrdhèrosh. Përsëri, mjaft e lehtë. Dhe kështu bèhesh díkush tjetër.
Cilat janë përfùndimet tuaja?
Gjithmonë dùhèt të mbásh mend nga vjen. Nuk i lejoj kurrë njerëzít e mi të mbájnë bagazhèt e mia. Kur udhëtoj privatisht, nuk fluturoj me klas biznesi. Gruaja ime nget makinën e sáj. Në shtëpi, nuk kemi asnjë pùnonjës të paguar nga qèvèria. Kam ngritur muzeun e parë për dhùratat që márr, që i përkasín shtètit dhe jo personit në zyrën e Kryeministrit.
Gjëra të vogla të mëdhá – të qëndrosh sa më normal të jetë e mùndur nën lëkurë.
A ka ndonjë që dëgjon për çështje të tilla?
Disa njerëz mendojnë se kam fituar shumë zgjèdhje sepse opozíta ime është shumë e dòbèt. Ata njerëz nuk kanë ide. Sepse në shtëpi, kam opozítën më të ashpër që kam përjetuar ndonjëherë.
Ajo më pret kur kthehem nga pùna në mbrëmje – gruaja ime. Ha diçka, shtrihem në divan, zgjèdh një film për t’u çlòdhùr.
Dhe pas dhjetë minutave të párá të filmit, fíllon koha e pyetjeve – nga divani në divan.
Gruaja ime është ekonomiste, pùnon për organizata ndërkombëtare, ajo i di pùnët e sáj. Ajo di numra, të dhëna, ákte. Pyetjet vazhdojnë, kështu që më dùhèt të shtýp butonin e ndálimit të filmit disa herë.
Është vërtet intensive. Nëse gruaja ime vazhdon deri në nokaut, do të jetë shumë më vonë se mesnata dhe do të dùhèt t’i lutem të trègòjë mèshirë. Mund t’ju sígùroj: Nëse keni një kùndèrshtim të tillë në shtëpi dhe i dëgjoni ata, do të bèheni të pamposhtur jashtë katër mureve tuaja. Atëherë mùnd të bèheni edhe Mbret i Shqípërisë!
Be First to Comment